MARKAZIY FARG‘ONA HUDUDIDA UY PASHSHASI VA CHORVACHILIK BILAN BOG‘LIQ MUSCIDAE (DIPTERA) VAKILLARINING BIOLOGIK-EKOLOGIK XUSUSIYATLARI ADABIYOTLAR TAHLILI
Keywords:
Diptera, Muscidae, Musca domestica, Stomoxys calcitrans, Musca autumnalis, Haematobia, chorvachilik, sinantrop pashshalar, Markaziy Farg‘ona, mexanik tashuvchi.Abstract
Ushbu maqolada Markaziy Farg‘ona sharoitida uchrashi ehtimoli yuqori bo‘lgan sinantrop va zoofil Muscidae vakillari haqidagi tekshiriladigan ilmiy manbalar tahlil qilindi. Asosiy e’tibor uy pashshasi Musca domestica Linnaeus, 1758 ning biologiyasi, ko‘payish substratlari, mavsumiy faolligi va patogenlarni mexanik tashishdagi ahamiyatiga, shuningdek chorva mollari bilan bog‘liq Musca autumnalis, Stomoxys calcitrans, Haematobia/Lyperosia guruhi, Muscina va Hydrotaea vakillariga qaratildi. Sorokina, Vikhrev va Tridrikh (2018) Magadan viloyatidan 93 tur va 23 avlodni qayd etgan; bu natija Muscidae oilasining taksonomik ko‘lamini ko‘rsatadi, biroq Markaziy Farg‘ona faunasini ifodalamaydi. O‘zbekiston uchun eng yaqin zamonaviy dalil Ismoilov va hammualliflarning Samarqand viloyati yaylovlarida 2022–2023-yillarda yig‘ilgan 3512 namuna va 14 turga oid tadqiqotidir. Unda Muscidae 95,4% ni tashkil etib, M. domestica (13,1%), M. autumnalis (12,6%) va S. calcitrans (8,1%) muhim komponentlar sifatida qayd etilgan. Tekshirilgan ochiq ilmiy manbalarda aynan Markaziy Farg‘ona Muscidae faunasiga bag‘ishlangan to‘liq zamonaviy inventarizatsion ish aniqlanmadi. Shu sababli uy-joy, bozor, chiqindi maydonlari, chorvachilik fermalari, go‘ng saqlash joylari, yaylov va suv bo‘yi biotoplarini qamrab olgan standart monitoring zarur. Maqolaning ilmiy yangiligi tasdiqlangan ma’lumotlarni Markaziy Farg‘ona uchun aniq tadqiqot savollari va monitoring yo‘nalishlari asosida tizimlashtirishdan iborat.
References
Baldacchino, F., Muenworn, V., Desquesnes, M., Desoli, F., Charoenviriyaphap, T., & Duvallet, G. (2013). Transmission of pathogens by Stomoxys flies (Diptera, Muscidae): a review. Parasite, 20, 26. https://doi.org/10.1051/parasite/2013026
Braverman, Y., Chizov-Ginzburg, A., Saran, A., & Winkler, M. (1999). The role of houseflies (Musca domestica) in harbouring Corynebacterium pseudotuberculosis in dairy herds in Israel. Revue Scientifique et Technique, 18(3), 681–690. https://doi.org/10.20506/rst.18.3.1187
Huckett, H. C. (1965). The Muscidae of Northern Canada, Alaska and Greenland (Diptera). Memoirs of the Entomological Society of Canada, 97(S42), 5–369. https://doi.org/10.4039/entm9742fv
Ismoilov, A. S., Pulotov, F. S., Kamalova, A. I., Špičić, S., Reil, I., & Aktamov, U. B. O. (2026). Faunal composition and seasonal dynamics of stable flies (Diptera: Muscidae and Calliphoridae) in pasture ecosystems of the Samarkand Region, Uzbekistan. Croatian Veterinary Journal, 57(4). https://doi.org/10.46419/cvj.57.4.10
Khamesipour, F., Lankarani, K. B., Honarvar, B., & Kwenti, T. E. (2018). A systematic review of human pathogens carried by the housefly (Musca domestica L.). BMC Public Health, 18, 1049. https://doi.org/10.1186/s12889-018-5934-3
Otranto, D., Lia, R. P., Testini, G., Milillo, P., Shen, J. L., & Wang, Z. X. (2005). Musca domestica is not a vector of Thelazia callipaeda in experimental or natural conditions. Medical and Veterinary Entomology, 19(2), 135–139. https://doi.org/10.1111/j.0269-283X.2005.00554.x
Pont, A. C. (1986). Family Muscidae. In Á. Soós & L. Papp (Eds.), Catalogue of Palaearctic Diptera. Vol. 11: Scathophagidae–Hypodermatidae (pp. 57–215). Akadémiai Kiadó.
Sorokina, V. S. (2017). Мускоидные мухи (Diptera, Muscoidea) северных территорий России [The Muscoidea flies (Diptera) of the northern territories of Russia]. Евразиатский энтомологический журнал, 16(1), 44–56. https://doi.org/10.15298/euroasentj.16.1.08
Sorokina, V. S., Vikhrev, N. E., & Tridrikh, N. N. (2018). A preliminary list of the Muscidae (Diptera) of the Magadan region, Russia. Annales de la Société entomologique de France (N.S.), 54(4), 318–334. https://doi.org/10.1080/00379271.2018.1484260
Тридрих, Н. Н., & Сорокина, В. С. (2021). Население настоящих мух (Diptera, Muscidae) пойменных, лесных и болотных биотопов Северной Охотии (Магаданская область, Россия). Энтомологическое обозрение, 100(3), 637–656. https://doi.org/10.31857/S0367144521030096