IQLIM O‘ZGARISHI TUSHUNCHASI VA MEXANIZMLARI: MARKAZIY OSIYODA GLOBAL VA MINTAQAVIY JIHATLARI
Keywords:
iqlim o‘zgarishi, global isish, antropogen omillar, Orol fojiasi, tabiiy iqlim jarayonlari, Markaziy Osiyo, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, iqlim indikatorlari, suv resurslari.Abstract
Iqlim o‘zgarishi bugungi kunda tabiiy resurslarni boshqarish bo‘yicha zamonaviy fan va amaliyotning asosiy muammolaridan biridir. Ular suv resurslari, ekotizimlar, qishloq xo‘jaligi va hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ilmiy adabiyotlarda iqlim o‘zgarishlari deganda, tabiiy va antropogen omillar ta’sirida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan harorat, yog‘ingarchilik, namlik va shamol tezligi kabi iqlim parametrlarining uzoq muddatli va statistik jihatdan ahamiyatli tebranishlari tushuniladi. [5]
Ushbu maqolaning maqsadi global va mintaqaviy miqyosda iqlim o‘zgarishi mexanizmlarini tahlil qilish, Markaziy Osiyoning o‘ziga xos xususiyatlarini ko‘rib chiqish va asosiy iqlim ko‘rsatkichlari va ularni baholash usullarini belgilashdan iborat.
References
Alimov A.A., Raximov Sh.R., Tursunov X.T. Iqlim o‘zgarishi sharoitida Markaziy Osiyo suv resurslari. -Toshkent: Fan, 2019. -156 b.
Butun jahon meteorologiya tashkiloti. State of the Global Climate 2023 // https://wmo.int
Ismagulov N.S., Bekturganov A.A., Sarsenbayev K.M. Orol dengizi qurishining ekologik oqibatlari. -Almatы: Nauka, 2018. -210 b.
Kondratyev K. Ya. Klimat i ego izmeneniya. SPb: Gidrometeoizdat, 2002. 320 b.
Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha hukumatlararo ekspertlar guruhi (IPCC). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. -Cambridge: Cambridge University Press, 2021. -2391 p.
Aeronavtika va kosmik fazoni tadqiq etish milliy boshqarmasi. Earth Observations // https://earthdata.nasa.gov
Romanovskiy V.A., Semenov S.M., Kislov A.V. Izmeneniya klimata: prichini, posledstviya, otsenka riskov. -M.: Triada, 2011. -384 b.
Semenov S.M. Izmeneniye klimata i ego posledstviya. M., 2012. 296 b.
Toktogulov K.J., Abdildayev A.K., Sidikov N.S. Klimaticheskiye izmeneniya i vodnie resursi Kirgizii. -Toshkent: Fan, 2020. -180 b.
O‘zbekiston Respublikasi Gidrometeorologiya xizmati markazi. Iqlim ma’lumotlari // https://uzhydromet.uz
Banks R.F., Smith J.P., Taylor M.K. Climate dynamics and extreme weather events. -Cambridge: Cambridge University Press, 2024. -412 p.
Hidalgo H.G., Amador J.A., Alfaro E.J. et al. Climate change and variability impacts in Latin America. -Springer, 2022. -350 p.
Liu Y., Zhang Q., Huang M. Dust storm dynamics in Aral Sea region. -Science of the Total Environment, 2025. -Vol. 912. -168746.
Nobakht M., Rezaei A., Karimi M. Climate extremes and statistical analysis // Journal of Climate Research, 2021. -Vol. 34. -P. 1-15.
Wang X., Chen Y., Li Z. Climate change trends in Central Asia. -Atmospheric Research, 2020. -Vol. 245. -105090.
Zhang T., Li X., Wang H. Extreme weather events in Central Asia. -Climate Dynamics, 2022. -Vol. 58. -P.P. 1-15.
