TARIXIY TAFAKKUR VA TANQIDIY TAHLIL KO‘NIKMALARINI BIRLAMCHI MANBALAR ASOSIDA RIVOJLANTIRISH METODIKASI: EKSPERIMENTAL TADQIQOT

TARIXIY TAFAKKUR VA TANQIDIY TAHLIL KO‘NIKMALARINI BIRLAMCHI MANBALAR ASOSIDA RIVOJLANTIRISH METODIKASI: EKSPERIMENTAL TADQIQOT

Authors

  • Kdirbaeva Aysuliw

Abstract

Ushbu maqolada umumta’lim maktablarida tarix fanini o‘qitish jarayonida o‘quvchilarning tarixiy tafakkur (historical thinking) va tanqidiy tahlil ko‘nikmalarini birlamchi manbalar asosida rivojlantirish metodikasi yoritilgan. Tadqiqotda Sam Wineburg tomonidan taklif qilingan uchta evristika (sourcing  manbani aniqlash, contextualizing kontekstlashtirish, corroborating – tasdiqlash) hamda Peter Seixas tomonidan ishlab chiqilgan oltita tarixiy tafakkur konsepsiyasi (tarixiy ahamiyat, dalillar, davomiylik va o‘zgarish, sabab va oqibat, tarixiy istiqbollar, axloqiy o‘lchov) nazariy asos sifatida qabul qilingan. Tadqiqotda Toshkent shahridagi ikkita umumta’lim maktabining 80 nafar 9-sinf o‘quvchilari ishtirok etgan bo‘lib, ular tasodifiy ravishda tajriba (birlamchi manbalar + tarixiy tafakkur metodikasi) va nazorat (an’anaviy darslik va ma’ruza) guruhlariga ajratilgan. Intervensiya olti hafta davomida o‘tkazilib, pre-test, oraliq test, post-test va kechiktirilgan test (3 hafta keyin) usullari orqali baholash amalga oshirilgan. Natijalar tajriba guruhining post-testdagi o‘rtacha balli (76.4) nazorat guruhinikidan (52.6) sezilarli darajada yuqori ekanligini (p<0.001, Cohen’s d=3.25) ko‘rsatgan. Kechiktirilgan testda tajriba guruhida bilim saqlanish darajasi 4.8% ga pasaygan bo‘lsa (16.8 dan 16.0 ga), nazorat guruhida bu ko‘rsatkich 14.3% ga tushgan (11.2 dan 9.6 ga). Tanqidiy fikrlash so‘rovnomasi natijalari tajriba guruhida barcha ko‘rsatkichlar bo‘yicha o‘rtacha 89.8% o‘sishni qayd etgan (p<0.001). Sifatli tahlil (refleksiya daftari va intervyu) “manba ishonchliligi haqida ong”, “turli nuqtai nazarlarni qabul qilish”, “dalillarga asoslangan bahs” hamda “tanqidiy fikrlashning kundalik hayotga ko‘chishi” kabi to‘rtta asosiy tematik yo‘nalishni aniqlagan. Xulosa qilib aytganda, birlamchi manbalar asosida ishlash va tarixiy tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan metodika o‘quvchilarning manba tahlil qilish, tanqidiy fikrlash va turli nuqtai nazarlarni solishtirish ko‘nikmalarini an’anaviy usullarga nisbatan sezilarli darajada oshiradi hamda ushbu ko‘nikmalarning uzoq muddatli saqlanishini ta’minlaydi. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston ta’lim tizimida tarix fanini o‘qitishda tarixiy tafakkurni rivojlantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish uchun asos bo‘la oladi.

References

Gibson, L., Peck, C. L., Miles, J., & Duquette, C. (2025). Historical thinking: Trends, critiques, and future directions. Current Opinion in Psychology, 65, 102088. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2025.102088

Seixas, P. (2017). A Model of Historical Thinking. Educational Philosophy and Theory, 49(6), 593–605. https://doi.org/10.1080/00131857.2015.1101363

Gorzycki, M., Elder, L., & Paul, R. Historical Thinking: Bringing Critical Thinking Explicitly into the Heart of Historical Study.

Wineburg, S. (2001). Historical Thinking and Other Unnatural Acts: Charting the Future of Teaching the Past. Philadelphia: Temple University Press.

Ramoroka, D., & Engelbrecht, A. (2015). The Role of History Textbooks in Promoting Historical Thinking in South African Classrooms. Yesterday&Today, 14, 99–124. https://doi.org/10.17159/2223-0386/2015/n14a5

Rivero Gracia, P., Aso Morán, B., & García-Ceballos, S. (2023). Progression of Historical Thinking in Secondary School Students: Sources and Critical Thinking. REDIE, 25, e09. https://doi.org/10.24320/redie.2023.25.e09.4338

(2025). Developing and Validating a Historical Thinking Skills Assessment Instrument: A Psychometric Study Using Classical Test Theory and Item Response Theory. International Conference on Studies in Education and Social Sciences (ICSES), Istanbul, Turkey.

(2023). Putting critical thinking at the center of history lessons in primary education through error- and historical thinking-based instruction. Education Sciences, 8.

(2024). Second-Graders' Historical Reading, Thinking, and Writing About Rosa Parks. SearchWorks, Stanford University.

Downloads

Published

2026-07-12
Loading...