URBANIZATSIYA JARAYONIDA FARG‘ONA SHAHRI MANZARALI O‘SIMLIKLARINING ATMOSFERA HAVOSI IFLOSLANISHIGA CHIDAMLILIGINI BAHOLASHDA EKOLOGIK MONITORING USULLARIDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARI
Keywords:
urbanizatsiya, Farg‘ona shahri, manzarali o‘simliklar, atmosfera havosi, ekologik monitoring, bioindikatsiya, APTI, PM₂.₅, PM₁₀, yashil infratuzilma.Abstract
Maqolada urbanizatsiya sharoitida Farg‘ona shahrining manzarali daraxt va butalarini atmosfera havosi ifloslanishiga chidamlilik nuqtayi nazaridan baholash uchun ekologik monitoring usullaridan foydalanish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Adabiyotlar tahlili, bioindikatsiya, barg yuzasida chang to‘planishini aniqlash, barglarning morfologik va fiziologik-biokimyoviy ko‘rsatkichlarini o‘lchash hamda atmosfera havosidagi PM₂.₅, PM₁₀ va gazsimon ifloslantiruvchilarni instrumental kuzatish bir-birini to‘ldiruvchi yondashuvlar sifatida asoslanadi. O‘simliklarning atmosfera ifloslanishiga chidamlilik indeksi (APTI) va kutilayotgan samaradorlik indeksi (API) yordamida turlarni qiyosiy baholash taklif etiladi. Farg‘ona shahri uchun transport oqimi, yo‘l cheti, turar joy, sanoatga yaqin va nisbatan kam ta’sirlangan nazorat nuqtalarini qamrab oluvchi monitoring dizayni ishlab chiqiladi. Maqola metodologik-tahliliy xarakterga ega; unda Farg‘ona shahrida o‘tkazilgan dala o‘lchovlari natijalari keltirilmagan. Shu sababli tavsiyalar keyingi empirik tadqiqotda tekshirilishi lozim.
References
Rai P.K. Impacts of particulate matter pollution on plants: Implications for environmental biomonitoring. Ecotoxicology and Environmental Safety. 2016;129:120–136. DOI: 10.1016/j.ecoenv.2016.03.012.
Abhijith K.V., Kumar P. Designing vegetation barriers for urban air pollution abatement: A practical review for appropriate plant species selection. npj Climate and Atmospheric Science. 2020;3:12. DOI: 10.1038/s41612-020-0115-3.
Singh S.K., Rao D.N. Air pollution tolerance index of plants. Journal of Environmental Management. 1991;32(1):45–55. DOI: 10.1016/S0301-4797(05)80080-5.
Chen L., et al. A systematic review of the leaf traits considered to contribute to removal of airborne particulate matter pollution in urban areas. Environmental Pollution. 2021;269:116104. DOI: 10.1016/j.envpol.2020.116104.
Karmakar D., Deb K., Padhy P.K. Ecophysiological responses of tree species due to air pollution for biomonitoring of environmental health in urban area. Urban Climate. 2021;35:100741. DOI: 10.1016/j.uclim.2020.100741.
Macro-Morphological Traits of Leaves for Urban Tree Selection for Air Pollution Biomonitoring: A Review. Forests. 2022;13(10):1658. DOI: 10.3390/f13101658.
Dadkhah-Aghdash H., et al. Detection of urban trees sensitivity to air pollution using physiological and biochemical leaf traits in Tehran, Iran. Scientific Reports. 2022;12:15398. DOI: 10.1038/s41598-022-19865-3.
Zahid A., et al. Assessing the air pollution tolerance index (APTI) of trees in residential and roadside sites of Lahore, Pakistan. Discover Applied Sciences. 2023;5:294. DOI: 10.1007/s42452-023-05470-0.
Air pollution removal through deposition on urban vegetation: The importance of vegetation characteristics. Urban Forestry & Urban Greening. 2023;81:127843. DOI: 10.1016/j.ufug.2023.127843.