HUQUQIY QARORLARNI QABUL QILISHNING AVTOMATLASHTIRILGAN TIZIMLARIDA TEGISHLI JARAYONNI HIMOYA QILISH
Keywords:
avtomatlashtirilgan tizimlar, huquqiy qarorlar, tegishli jarayon, algoritmik shaffoflik, raqamli huquq, sun’iy intellekt, inson huquqlari, algoritmik audit, tushuntirish huquqi, raqamli adolat.Abstract
Mazkur maqolada kiberxavfsizlikning muhim jihatlaridan biri bo‘lgan huquqiy qarorlarni qabul qilishning avtomatlashtirilgan tizimlarida (ADM) “tegishli huquqiy tartib-taomil” (due process) tamoyilini ta’minlash va himoya qilishning dolzarb masalalari tahlil etiladi. Raqamli transformatsiya davrida sun’iy intellekt algoritmlari asosida qabul qilinadigan qarorlarning shaffofligi, asoslantirilganligi va inson nazoratini ta’minlash mexanizmlari chuqur o‘rganiladi. Tadqiqot davomida “qora quti” (black box) muammosi va algoritmik kamsitish (bias) holatlarining huquqiy oqibatlari tahlil qilinib, fuqarolarning avtomatlashtirilgan qarorlar ustidan shikoyat qilish hamda ularning mazmuni bo‘yicha tushuntirish talab qilish huquqlari asoslab beriladi. Maqolada O‘zbekiston Respublikasining milliy qonunchiligini xalqaro standartlar, xususan, Yevropa Ittifoqining Ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha umumiy reglamenti (General Data Protection Regulation — GDPR) hamda Yevropa Ittifoqining Sun’iy intellekt to‘g‘risidagi akti (EU Artificial Intelligence Act — EU AI Act) bilan uyg‘unlashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ilgari suriladi. Xulosa qismida avtomatlashtirilgan tizimlarda adolat va qonuniylikni ta’minlash maqsadida algoritmik audit mexanizmlarini joriy etish hamda “human-in-the-loop” tamoyilini huquqiy jihatdan mustahkamlash zaruriyati asoslab beriladi.
References
Pasquale, F. (2015). The Black Box Society: The Secret Algorithms That Control Money and Information. Harvard University Press. – P. 320.
O‘zbekiston Respublikasining „Kiberxavfsizlik to‘g‘risida“gi Qonuni. (2022). O‘RQ-764-son. – T.: O‘zbekiston. (Law of the Republic of Uzbekistan "On Cybersecurity" // Закон Республики Узбекистан «О кибербезопасности»).
Regulation (EU) 2016/679 (General Data Protection Regulation). (2016). Official Journal of the European Union, L119, 1-88. (Ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha umumiy reglament // Общий регламент по защите данных).
European Union. (2024). Artificial Intelligence Act (EU AI Act). European Parliament and Council. (Yevropa Ittifoqining Sun’iy intellekt to‘g‘risidagi akti // Акт Европейского Союза об искусственном интеллекте).
O‘zbekiston Respublikasining „Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida“gi Qonuni. (2019). O‘RQ-547-son. – T.: O‘zbekiston. (Law of the Republic of Uzbekistan "On Personal Data" // Закон Республики Узбекистан «О персональных данных»).
Eubanks, V. (2018). Automating Inequality: How High-Tech Tools Profile, Police, and Punish the Poor. St. Martin's Press. (Tengsizlikni avtomatlashtirish: Yuqori texnologiyali vositalar kambag‘allarni qanday jazolaydi // Автоматизация неравенства).
