ЎЗБЕКИСТОНДА ВОЯГА ЕТМАГАНЛАР ҲУҚУҚЛАРИНИНГ ЖИНОЯТ-ҲУҚУҚИЙ МУҲОФАЗАСИГА ОИД ТАҲЛИЛЛАР
Keywords:
вояга етмаганлар, бола ҳуқуқлари, жиноят-ҳуқуқий муҳофаза, зўравонлик, оғирлаштирувчи ҳолат, қотиллик, жинсий жиноятлар, ҳуқуқий бўшлиқ, квалификация, халқаро стандартлар, профилактика, реабилитация, жиноят кодекси, болаларни ҳимоя қилиш, суд амалиёти.Abstract
Мазкур мақолада Ўзбекистон Республикасида вояга етмаганлар ҳуқуқларини жиноят-ҳуқуқий муҳофаза қилишнинг назарий ва амалий муаммолари комплекс таҳлил қилинган. Тадқиқотда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири эканлиги, хусусан, Шавкат Мирзиёев томонидан илгари сурилган инсон қадрини улуғлаш ва болалар манфаатларини таъминлашга қаратилган ислоҳотлар мазмуни билан узвий боғлиқ ҳолда ёритилган. Шу билан бирга, миллий қонунчилик нормалари халқаро стандартлар, айниқса Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан қабул қилинган Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенция талаблари нуқтаи назаридан баҳоланган.
Мақолада статистик маълумотлар асосида Ўзбекистонда вояга етмаганлар жиноятлардан жабрланувчи сифатида салмоқли улушни ташкил этаётгани кўрсатиб берилган ҳамда сўнгги йилларда болаларга нисбатан содир этилаётган жиноят турлари, жумладан ҳаётга, соғлиққа, жинсий дахлсизликка ва жамоат хавфсизлигига қарши жиноятлар динамикаси таҳлил қилинган. Таҳлил натижалари амалдаги жиноят қонунчилигида айрим нормаларнинг дискрет характерга эгалиги, яъни турлича талқин қилиниши мумкин бўлган ифода ва тушунчалар мавжудлиги сабабли ҳуқуқни қўллаш амалиётида ягона ёндашув шаклланмаганлигини кўрсатади. Хусусан, “ожиз аҳволдаги шахс”, “оғир оқибатлар”, “раҳмсиз муомала” каби атамаларнинг аниқ ҳуқуқий таърифи мавжуд эмаслиги квалификацияда хатоларга ва жазо тайинлашда номувофиқликларга олиб келаётгани илмий жиҳатдан асослаб берилган.
Тадқиқот доирасида шахсга қарши жиноятларда, айниқса қасддан одам ўлдириш билан боғлиқ ҳолатларда вояга етмаганларга нисбатан содир этилган қилмишларни алоҳида оғирлаштирувчи ҳолат сифатида белгилаш зарурати асослантирилган. Амалиёт таҳлили шуни кўрсатадики, вояга етмаган жабрланувчилар иштирок этган қотиллик ишларида оғирлаштирувчи бандлар ҳар доим ҳам қўлланилмаётгани жиноятнинг ижтимоий хавфлилигига мутаносиб ҳуқуқий баҳо берилишига тўсқинлик қилмоқда. Шу муносабат билан жиноят қонунчилиги нормаларини аниқлаштириш, оғирлаштирувчи ҳолатларни дифференциация қилиш ва болаларга нисбатан содир этилган жиноятларнинг профилактик аҳамиятини кучайтириш бўйича аниқ таклифлар илгари сурилган.
Мақолада вояга етмаганларга нисбатан зўравонликнинг турли кўринишлари, жумладан жисмоний, руҳий, жинсий ва ахборот-коммуникация технологиялари орқали содир этиладиган киберзўравонлик шакллари ҳам таҳлил этилган. Замонавий рақамли муҳит шароитида болаларни муҳофаза қилишнинг ҳуқуқий механизмлари етарли даражада шаклланмагани, миллий қонунчиликда буллинг, кибербуллинг ва бошқа янги таҳдид турларининг жиноий-ҳуқуқий тавсифи мавжуд эмаслиги илмий асосланган хулосалар билан баён этилган. Шунингдек, вояга етмаганлар томонидан содир этилган жиноятлар учун муқобил жазо чоралари, реабилитация ва тарбиявий таъсир механизмларини такомиллаштириш масалалари ҳам ёритилган.
Тадқиқот натижасида жиноят кодексининг қатор моддаларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш, квалификация қилувчи белгиларни аниқлаштириш, ҳуқуқни қўллаш амалиёти учун методик тавсиялар ишлаб чиқиш ҳамда статистик ҳисобот юритиш тизимини такомиллаштириш бўйича илмий асосланган таклифлар берилган. Шу билан бирга, миллий қонун ҳужжатларида “вояга етмаган”, “бола”, “ёш” каби терминологик ноаниқликларни бартараф этиш ва халқаро ҳуқуқ нормаларига мувофиқ ягона атамадан фойдаланиш зарурати асослаб берилган.
References
Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияси [Текст] : 1989 йил 20 ноябрда Нью-Йоркда қабул қилинган. – Нью-Йорк : БМТ, 1989. – 54 б.
Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясининг “Болалар ҳуқуқларини рақамли муҳитда ҳимоя қилиш тўғрисида”ги резолюцияси [Текст]. – Нью-Йорк : БМТ, 2021. – 18 б.
Европа Кенгашининг Кибержиноятчилик тўғрисидаги конвенцияси (Будапешт конвенцияси) [Текст] : 2001 йил 23 ноябр. – Страсбург : Европа Кенгаши, 2001. – 64 б.
Clough J. Principles of Cybercrime. – Cambridge : Cambridge University Press, 2015. – 410 p.
Кибальник А.Г. Преступления в сфере компьютерной информации. – Москва : Юрайт, 2020. – 256 с.
Rose-Ackerman S. Corruption and Government: Causes, Consequences, and Reform. – Cambridge : Cambridge University Press, 2016. – 280 p.
Наумов А.В. Российское уголовное право. Общая часть. – Москва : Норма, 2021. – 832 с.
Коржанский Н.И. Объект и предмет уголовно-правовой охраны. – Киев : Наукова думка, 2018. – 240 с.
Лопашенко Н.А. Преступления против личности. – Москва : Норма, 2019. – 512 с.
Ўзбекистон Республикаси ИИВ ҳуқуқий статистика ва тезкор-ҳисобот маълумотлар марказининг жиноятчилик динамикаси бўйича маълумотномаси.
United States Code. Title 18 – Crimes and Criminal Procedure [Text]. – Washington, D.C. : U.S. Government Publishing Office, 2023.
Strafgesetzbuch (StGB) – Deutsches Strafgesetzbuch [Text]. – Berlin : Bundesministerium der Justiz, 2023.
Criminal Law of the Republic of Korea [Text]. – Seoul : Ministry of Justice, 2023.
Ўзбекистон Республикаси ИИВ ҳуқуқий статистика ва тезкор-ҳисобот маълумотлар марказининг жиноятчилик динамикаси бўйича маълумотномаси.
Criminal Code of France [Text]. – Paris : Legifrance, 2023.
Strafgesetzbuch (StGB) – Deutsches Strafgesetzbuch [Text]. – Berlin : Bundesministerium der Justiz, 2023.
United States Code. Title 18 – Crimes and Criminal Procedure [Text]. – Washington, D.C. : U.S. Government Publishing Office, 2023.
Sexual Offences Act 2003 [Text]. – London : The Stationery Office, 2003
Citron D.K., Franks M.A. Criminalizing Revenge Porn // Wake Forest Law Review. – 2014. – Vol. 49. – P. 345–391.
Criminal Code of France [Text]. – Paris : Legifrance, 2023.
Sexual Offences Act 2003 [Text]. – London : The Stationery Office, 2003.
Criminal Law of the Republic of Korea [Text]. – Seoul : Ministry of Justice, 2023.
Бирлашган Миллиталар Ташкилотининг “Бола ҳуқуқлари бўйича Конвенцияси 1989 йил” ¬ Тошкент “Адолат” нашриёти 2009 йил
Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа Конвенцияси https://nrm.uz/contentf?doc=371783_inson_huquqlari_bo%E2%80%98yicha_evropa_konvenciyasi_haqida
Ўзбекистон ёшларига байрам табриги. 30.06.2024 йил // https://president.uz/uz/lists/view/7361
Турсунова М.Б. Вояга етмаганларга нисбатан содир этиладиган зўравонликлар профилактикаси // Eurasian journal of technology and innovation Volume 2, Issue 2, February 2024 ISSN 2181-2020 Page 96-102
Социология молодёжи. Учебник. под ред. В.Т Лисовского. – Санкт-Петербург, 2016.
Безрукова О.Н. Социология молодежи: Учебно-методическое пособие. Факултет сотсиологии СПБГУ. – Санкт-Петербург: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2015. – С. 35.
Мусаев М.А. Ҳаётга қарши жиноятлар: назария ва амалий муаммолари: Монография. – Т.: «Шарқ», 2011. – Б.228.; Исмаилов И. Уюшган жиноий тузилмалар фаолиятининг олдини олишни назарий ва ташкилий-ҳуқуқий таъминлаш: юрид. фан. д-ри. ... дис. –Т., 2006. – Б.38.;
Ўзбекистон Республикасининг 2023-йил 8-августдаги “Норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг ва улар лойиҳаларининг коррупцияга қарши экспертизаси тўғрисида”ги ЎРҚ-860-сон Қонуни
Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирининг “Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва улар лойиҳаларида коррупцияни келтириб чиқарувчи омилларни аниқлаш услубиятини тасдиқлаш ҳақида”ги 31.10.2023 йилда рўйхатдан ўтган, рўйхат рақами 3470 https://www.lex.uz/uz/docs/6649238
Муродов А.Ш. Ички ишлар органларининг оиладаги зўравонлик билан боғлиқ ҳуқуқбузарликлар профилактикасини такомиллаштириш: юрид. фан. бўйича фал. д-ри (PhD) ... дис. – Т., 2019. – Б.28,110.; 220.; Фазилов И.Ю. Одам савдосига қарши курашнинг жиноят-ҳуқуқий ва криминологик жиҳатлари: юрид. фан. д-ри. ... дис. – Т., 2016. – Б.30.
Абдухалиқов М.А., Пайзуллаев Қ., Абдуқодиров Ш.Й. Жиноят -ижроия ҳуқуқи дарслик. –Т.: ТДЮИ, 2005. – 142 б.
Бабичев Арсений Георгиевич Преступления против жизни: теоретико-прикладные проблемы и доктринальная модель уголовного закона // Автореф. дисс. на соискание ученой степени док. юрид. наук Казань – 2019 С.32-35
Sudlangan shaxslar tomonidan sodir etilgan ayrim turdagi jinoyatlarning hududlar kesimi boʻyicha dinamikasi // https://stat.sud.uz/assets/uploads/criminal/pdf/criminal-2024-full.pdf
Доронина, Елизавета Борисовна Беспомощное состояние потерпевшего в структуре состава убийства: теория, закон, практика // автореф. кандидат юридических наук Челябинск 2004 С 1-177
Рустамбаев М.Х. Жиноят кодексига шарҳлар // Махсус қисм Юридик адабиётлар publish Т.¬2023 йил
Ўзбекистон Республикаси Олий суди пленумининг Қарори Қасддан одам ўлдиришга оид ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг қарори, 24.09.2004 йилдаги 13-сон https://lex.uz/docs/1455961
