OBUNA IQTISODIYOTIDA MULKCHILIKNING O'ZGARISHI VA ISTE'MOLCHILARNING MOLIYAVIY XULQ-ATVORI
Abstract
Raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi sharoitida an'anaviy mulkchilik munosabatlari tubdan o'zgarib, iste'molchilar tovar va xizmatlarga egalik qilishdan ko'ra, ulardan foydalanish huquqini ustun qo'yadigan global obuna modeliga (obuna iqtisodiyotiga) o'tmoqda. O'zbekistonda ham internet qamrovining kengayishi natijasida bu tendensiya yaqqol sezilmoqda, biroq mahalliy ilm-fanda ushbu jarayonning iqtisodiy-falsafiy va xulq-atvor asoslari yetarlicha o'rganilmagan. Mazkur tadqiqot obuna iqtisodiyotini mulkchilik falsafasi, xulq-atvor iqtisodiyoti va bozor dinamikasi prizmasi orqali chuqur tahlil qilishga qaratilgan. Tadqiqot metodologiyasi doirasida qiyosiy tahlil, statistik tendensiyalar tahlili va xulq-atvor modellashtirish usullari, shuningdek, yo'qotishdan qochish, mavjud holatga moyillik (status-kvo) va narxga sezgirlik qonuniyatlari qo'llanildi. Olingan natijalar shuni ko'rsatdiki, O'zbekiston bozorida iste'molchilar xulq-atvori o'ziga xos xususiyatlarga ega: sinov davridan pullik obunaga o'tish (konversiya) ko'rsatkichi pastligi, bitta hisobdan oilaviy yoki jamoaviy tarzda foydalanish madaniyati keng tarqalganligi va xizmatlar narxining valyuta tebranishlariga yuqori darajada bog'liqligi aniqlandi. Xulosa o'rnida shuni ta'kidlash lozimki, mulkchilikdan foydalanish huquqiga o'tish jarayoni murakkab ijtimoiy-huquqiy oqibatlarni keltirib chiqaradi. Shuning uchun davlat tartibga solish organlari tomonidan avtomatik uzaytirish amaliyotini nazorat qilish va bekor qilish tartiblarini shaffoflashtirish, mahalliy kompaniyalar uchun esa o'ziga xos moslashtirilgan strategiyalarni ishlab chiqish tavsiya etiladi.
References
Coase R.H. The Problem of Social Cost // Journal of Law and Economics. — 1960. — Vol. 3. — B. 1-44.
Zuora. The Subscription Economy Index 2023: Annual Report. — San Mateo: Zuora Inc., 2023. — 62 b.
McKinsey & Company. Subscription business models in the digital age. — New York: McKinsey Global Institute, 2022. — 48 b.
O'zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi. Sohaning rivojlanishi bo'yicha yillik hisobot 2023. — Toshkent, 2023. — 34 .
Demsetz H. Toward a Theory of Property Rights // American Economic Review. — 1967. — Vol. 57, №2. — B. 347-359.
Barzel Y. Economic Analysis of Property Rights. — Cambridge: Cambridge University Press, 1997. — 161 b.
Ostrom E. Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action. — Cambridge: Cambridge University Press, 1990. — 280 b.
Rifkin J. The Age of Access: The New Culture of Hypercapitalism. — New York: Tarcher/Putnam, 2000. — 312 b.
Tambovtsev V.L. Prava sobstvennosti v tsifrovoy ekonomike // Voprosy ekonomiki. — 2019. — №11. — B. 5-28.
Xo'jayev B.A., Toshmatov A.R. Raqamli bozorda iste'molchi xulq-atvorining o'ziga xos xususiyatlari // O'zbekiston iqtisodiy axborotnomasi. — 2022. — №3. — B. 38-52.
Kahneman D. Thinking, Fast and Slow. — New York: Farrar, Straus and Giroux, 2011. — 499 b.
Popov E.V., Simonova V.L. Freemium-strategiya v tsifrovom sektore: empiricheskiy analiz // Zhurnal ekonomicheskoy teorii. — 2021. — Tom 18, №2. — B. 112-128.
Azimov R.I. Kichik va o'rta biznesda bulutli xizmatlarni qabul qilish to'siqlari: O'zbekiston case study // Toshkent iqtisodiyot universiteti ilmiy axborotnomasi. — 2023. — №2. — B. 70-85.
O'zbekiston Respublikasining «Iste'molchilarni himoya qilish to'g'risida»gi Qonuni. — Toshkent, 2019. — 38 b.
O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. Yalpi ichki mahsulot tarkibi va sektorlar ulushi 2023. — Toshkent, 2024. — 52 b.
DataReportal. Digital 2024: Uzbekistan Country Report. — London: Kepios, 2024. — 80 b.
Thaler R.H., Sunstein C.R. Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness. — New Haven: Yale University Press, 2008. — 293 b.
Tzuo T., Weisert G. Subscribed: Why the Subscription Model Will Be Your Company's Future. — New York: Portfolio/Penguin, 2018. — 256 b.
Yusupova M.K. Raqamli transformatsiya sharoitida O'zbekiston iqtisodiyotining innovatsion rivojlanish yo'llari // O'zbekiston milliy universiteti xabarlari. — 2022. — №1. — B. 90-103.
Borisov A.N. Setevye effekty i dinamika tsifrovykh rynkov // Ekonomicheskiy zhurnal VShE. — 2020. — Tom 24, №3. — B. 400-426.
