OROL DENGIZI QURISHINING MINTAQAVIY IQLIMGA TA’SIRI
Keywords:
Orol dengizi qurishi, mintaqaviy iqlim o‘zgarishi, haroratning oshishi, yog‘ingarchilikning kamayishi, chang va tuz bo‘ronlari, Orolqum cho‘li, Qoraqalpog‘iston, Mo‘ynoq, suv resurslarini boshqarish, ASBP, IFAS,Abstract
Orol dengizining qurishi — XX asrning eng yirik antropogen ekologik falokatlaridan biridir. Ushbu maqola Orol dengizining asta-sekin yo‘qolishi oqibatida yuzaga kelgan ko‘p qirrali iqlimiy oqibatlarni, ayniqsa O‘zbekiston va butun Markaziy Osiyo hududlari misolida tahlil qiladi. Meteorologik yozuvlar, masofadan zondlash ma’lumotlari, ilmiy adabiyotlarga tayangan holda, tadqiqot harorat rejimlari, yog’ingarchilik naqshlari, chang va tuz bo‘ronlari chastotasi hamda mavsumiy sikllarning buzilishini o‘rganadi. Dalillar shuni ko‘rsatadiki, dengizning issiqlikni saqlash va muvozanatni ta’minlash qobiliyati yo‘qolishi mintaqaviy iqlimda sezilarli va barqaror o‘zgarishlarni keltirib chiqardi: qurg‘oqchilik kuchaydi, iqlimiy keskinlik ortdi va atrofdagi yerlarning yashashga yaroqliligi pasaydi.
References
Micklin P. The Aral Sea disaster // Annual Review of Earth and Planetary Sciences. – 2007. – Vol. 35.
Small E. E., Sloan L. C., Hostetler S., Giorgi F. Simulating the water balance of the Aral Sea with a coupled regional climate–lake model // Journal of Geophysical Research. – 1999. – Vol. 104, No. D6.
Schiemann R., Glazirina M., Schär C. Seasonal precipitation climatology and interannual variability in the mountains of Central Asia // Journal of Climate. – 2007. – Vol. 20, No. 9.
Breckle S. W., Wucherer W., Dimeyeva L. A., Ogar N. P. (eds.). Aralkum — a Man-Made Desert: The Desiccated Floor of the Aral Sea (Central Asia). – Springer, 2012.
Карабаев М. И., Нурматов Н. Аральское море: история и перспективы. – Ташкент: Фан, 2011.
Лимонов А. Г. Климатология Центральной Азии. – Ташкент: Университет, 2008.
Bortnik V. N., Chistyaeva S. P. Hydrometeorology and Hydrochemistry of the USSR Seas: The Aral Sea. – Leningrad: Gidrometeoizdat, 1990.
Aral Sea Encyclopedia / Compiled by S. K. Komilov. – Tashkent: IFAS Scientific Information Center, 2008.
Бортник В. Н. Изменение уровня и гидрологического режима Аральского моря. – Москва: Гидрометеоиздат, 1996.
Kulmatov R. A. Problems of sustainable use and management of water and land resources in Uzbekistan // Journal of Water Resource and Protection. – 2014. – Vol. 6.
Фатхуллаев А., Коновалов В. Экологические последствия усыхания Аральского моря для Узбекистана // Узбекский биологический журнал. – 2006. – №5.
UNECE. Environment Performance Review: Uzbekistan. – Geneva: United Nations, 2010.
Siegfried T., Bernauer T., Guiennet R., Sellars S., Robertson A. W. et al. Will climate change exacerbate water stress in Central Asia? // Climatic Change. – 2012. – Vol. 112.
UNECE. Second Environmental Performance Review of Uzbekistan. – Geneva: United Nations, 2016.
Uzhydromet. National Climate Change Assessment Report of Uzbekistan. – Tashkent, 2015.
Муртазаев У., Нуриддинов Б. Изменение климата в Республике Каракалпакстан. – Нукус, 2012.
Shiklomanov I. A. (ed.). Assessment of Water Resources and Water Availability in the World. – Geneva: WMO, 1997.
Bozkurt D., Sen O. L. Precipitation in the Anatolian Peninsula: sensitivity to sea surface temperatures and CO2 // Climate Dynamics. – 2011. – Vol. 36.
Индоиту Р. и др. Динамика пыльных бурь на осушенном дне Аральского моря // Аридные экосистемы. – 2012. – №2.
World Bank. Aral Sea: An Environmental Emergency. – Washington DC, 2003.
Интернациональный фонд спасения Арала. Аральский кризис. – Ташкент: МФСА, 2011.