YUQORI NAFAS YO‘LLARI KASALLIKLARI BILAN OG‘RIGAN O‘SMIR QIZLARDA YALLIG‘LANISH OMILLARINING MARKAZIY ASAB TIZIMI VA GORMONAL FONGA TA’SIRI

YUQORI NAFAS YO‘LLARI KASALLIKLARI BILAN OG‘RIGAN O‘SMIR QIZLARDA YALLIG‘LANISH OMILLARINING MARKAZIY ASAB TIZIMI VA GORMONAL FONGA TA’SIRI

Authors

  • Tolipova Baxt Mirsoxib qizi Magistrant Toshkent davlat tibbiyot universiteti
  • Navruzova Rano Sodiqovna Ilmiy rahbar Toshkent davlat tibbiyot universiteti

Keywords:

o‘smir qizlar, yuqori nafas yo‘llari kasalliklari, surunkali tonzillit,faringit,rinosinusit, yallig‘lanish omillari, sitokinlar, IL-1β, IL-6, TNF-α, CRP, markaziy asab tizimi, gipotalamus, bachadon,tuxumdon,GnRH, kisspeptin, FSH, LH, estradiol, progesteron, hayz sikli.

Abstract

10-18 yosh oralig`i ya`ni o`smirlik davri gipotalamo-gipofizar-tuxumdon tizimining funksional yetilishi bilan kechib boradigan  muhim biologik davr  hisoblanadi. Ushbu vaqt oralig`ida  qayta-qayta  infeksion-yallig‘lanish bilan kechadigan  kasalliklar, ya`ni, yuqori nafas yo‘llari kasalliklari:surunkali tonzillit,faringit,rinosinusit,gaymorit va shu kabi kasalliklar  organizmning immun, asab va endokrin tizimlari o‘rtasidagi aloqalarga  ta’sir ko‘rsatadi.. Yallig‘lanish jarayoni boshlanganda   interleykin-1β (IL-1β), interleykin-6 (IL-6), o‘sma nekrozi omili-α (TNF-α) va C-reaktiv oqsil (CRP) kabi mediatorlarning faollashuvi kuzatiladi bu esa  markaziy asab tizimi, gipotalamo-gipofizar-buyrak usti bezi va gipotalamo-gipofizar-tuxumdon o‘qlarining fiziologik faoliyatiga   ta`sir qiladi.Oxirgi yillarda to`plangan  ma’lumotlarga ko‘ra, yallig‘lanish omillari  GnRH neyronlari hamda ularni boshqaruvchi kisspeptin tizimining faoliyatini o‘zgartirib, gonadotropinlar sekretsiyasi va reproduktiv tizim rivojlanishining va funksiyaning buzilishiga olib keladi.
Quyidagi  maqolada yuqori nafas yo‘llari kasalliklari bilan og‘rigan o‘smir qizlarda yallig‘lanish mediatorlarining markaziy asab tizimiga ta’siri, stress tizimining faollashuvi, GnRH–FSH/LH mexanizmlarining o‘zgarishi hamda tuxumdon steroidogeneziga  ta’siri tahlil qilindi. Shuningdek, yallig‘lanish faktorlari, gormonal fon va hayz sikli buzilishlari o‘rtasidagi patogenetik bog‘liqlikni o‘rganish istiqbollari ko‘rsatildi.

References

Hobbs AK, Cheng HL, Tee EYF, Steinbeck KS. Menstrual Dysfunction in Adolescents with Chronic Illness: A Systematic Review. J Pediatr Adolesc Gynecol. 2023;36(4):338–348. doi:10.1016/j.jpag.2023.05.005.

Della Torre S, et al. Effect of Inflammation on Female Gonadotropin-Releasing Hormone (GnRH) Neurons: Mechanisms and Consequences. Front Neuroendocrinol. 2020.

Wang L, et al. The impact of inflammatory stress on hypothalamic kisspeptin neurons: Mechanisms underlying inflammation-associated infertility in humans and domestic animals. 2023.

Abbara A, Clarke SA, Dhillo WS. Clinical Potential of Kisspeptin in Reproductive Health. Trends Mol Med. 2021;27(8):807–823. doi:10.1016/j.molmed.2021.05.008.

Bo W, et al. Neuroendocrine mechanisms of stress-induced KNDy-GnRH pulse generator suppression: Linking HPA-axis activation to female reproductive dysfunction. Front Neuroendocrinol. 2026. doi:10.1016/j.yfrne.2026.101270.

Xu D, Zhao X, Chen W, Liu Y, Wang C. Reproduction under Siege: How Chronic Stress Hijacks the HPG Axis? Neuroendocrinology. 2026. doi:10.1159/000553429.

Merino PM, Martínez D, Iñiguez G, et al. Elevation of C-reactive protein during the luteal phase in healthy adolescents. Gynecol Endocrinol. 2015;31(4):260–263. doi:10.3109/09513590.2014.982086.

Menstrual problems in adolescence: relationship to serum vitamins A and E, and systemic inflammation. J Pediatr Adolesc Gynecol. 2020.

Systemic inflammation and menstrual cycle length in a prospective cohort study. Am J Obstet Gynecol. 2023. doi:10.1016/j.ajog.2022.10.008.

Sun BZ, et al. Healthy Post-Menarchal Adolescent Girls Demonstrate Multi-Level Reproductive Axis Immaturity. J Clin Endocrinol Metab. 2019.

The Role of Cytokines in the Development and Functioning of the Hypothalamic-Pituitary-Gonadal Axis in Mammals in Normal and Pathological Conditions. Int J Mol Sci. 2025;26(22):11057. doi:10.3390/ijms262211057.

Delli V, Silva MSB, Prévot V, Chachlaki K. The KiNG of reproduction: Kisspeptin/nNOS interactions shaping hypothalamic GnRH release. Mol Cell Endocrinol. 2021;532:111302. doi:10.1016/j.mce.2021.111302.

Hypothalamic reproductive neurons communicate through signal transduction to control reproduction. Mol Cell Endocrinol. 2020;518:110971. doi:10.1016/j.mce.2020.110971.

Role of Kisspeptin in Female Reproduction. Int J Endocrinol Metab. 2017. doi:10.5812/ijem.44337.

Regulation of the HPA axis by cytokines. Endocr Rev. Classic review describing IL-1, IL-6 and TNF-α interactions with the HPA axis.

Downloads

Published

2026-10-01 — Updated on 2026-10-09

Versions

Loading...