GIPOTALAMUS–GIPOFIZ TIZIMI VA UNING PERIFERIK ENDOKRIN BEZLAR FAOLIYATINI BOSHQARISHDAGI ROLI
Kalit so‘zlar:
Gipotalamus, Gipofiz, Neyrosekretor hujayralar, Liberin, Statin, Trop gormonlar, ADG (Vazopressin), Oksitotsin, Adenogipofiz, Neyrogipofiz, Endokrin boshqaruv, Periferik bezlar, Vegetativ nerv tizimi, Teskari manfiy aloqa, Homeostaz, Neurohumoral mexanizm, Transgipofizar boshqaruv, Paragipofizar boshqaruvAnnotatsiya
Gipotalamus–gipofiz tizimi organizmdagi endokrin va nerv tizimlarini integratsiyalashgan boshqarish mexanizmini ta’minlaydigan markaziy struktura hisoblanadi. Gipotalamus neyrosekretor yadrolari orqali turli liberin va statinlarni ishlab chiqaradi, ular gipofizning oldingi bo‘lagida trop gormonlar sintezini stimullaydi yoki inhibe qiladi. Shu bilan birga, gipotalamusning neyrosekretor hujayralari ADG (vazopressin) va oksitotsin gormonlarini orqa bo‘lakda to‘plab, qon kapillyarlari orqali periferik organlarga yetkazadi. Gipotalamus o‘rta bo‘lagi (mediobazal va tuberal qismi) adenogipofizotrop neyrogormonlar ishlab chiqarib, tireotrop, kortikotrop, gonadotrop va boshqa gormonlar ajralishini boshqaradi. Gipotalamusning har bir yadrosi o‘ziga xos neyrosekretor hujayralar to‘plamidan iborat bo‘lib, ular organizmdagi vegetativ nerv tizimi va endokrin bezlar faoliyatini muvofiqlashtiradi. Tizimning markaziy va periferik bo‘laklari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanish teskari manfiy aloqa va neyrohumoral mexanizmlar orqali ta’minlanadi. Ushbu tizimning mukammal ishlashi organizm homeostazini saqlash, suyuqlik va ion almashinuvini tartibga solish, reproduktiv va metabolik jarayonlarni boshqarishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Gipotalamus–gipofiz tizimi shuningdek, nerv va endokrin tizimlar o‘rtasidagi integratsiyaning asosiy modeli sifatida tadqiqotlar, klinik diagnostika va farmakologik terapiya uchun muhim ob’ekt hisoblanadi.
Foydalaniladigan adabiyotlar
Kandel, E.R., Schwartz, J.H., Jessell, T.M. Principles of Neural Science. 5th edition. McGraw-Hill, 2013.
Hall, J.E., Guyton, A.C. Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. 14th edition. Elsevier, 2021.
Tortora, G.J., Derrickson, B. Principles of Anatomy and Physiology. 16th edition. Wiley, 2020.
Alberts, B. Molecular Biology of the Cell. 6th edition. Garland Science, 2014.
Ganong, W.F. Review of Medical Physiology. 26th edition. McGraw-Hill, 2019.
Saper, C.B., Scammell, T.E., Lu, J. Hypothalamic Regulation of Sleep and Circadian Rhythms. Nature Reviews Neuroscience, 2005.
ResearchGate. Scheme of hypothalamus-pituitary axis in endocrine system. link (https://www.researchgate.net/publication/271273957)
Wikipedia. Hypothalamus-Pituitary Axis. link (https://en.wikipedia.org/wiki/Hypothalamic%E2%80%93pituitary%E2%80%93axis)
