RIVOJLANISH PSIXOLOGIYASIDA KRIZIS DAVRLARI VA ULARNING SHAXS SHAKLLANISHIDAGI PSIXOLOGIK MEXANIZMLARI
Keywords:
rivojlanish psixologiyasi, yosh krizislari, L.S. Vygotskiy, D.B. Elkonin, Erik Erikson, psixosotsial rivojlanish, identiklik, yangi psixologik shakllanish, emerging adulthood, rivojlanish o‘tishlari.Abstract
Ushbu maqolada rivojlanish psixologiyasidagi krizis davrlari shaxs taraqqiyotining normativ burilish nuqtalari sifatida nazariy-qiyosiy yondashuv asosida tahlil qilinadi. L.S. Vygotskiyning yosh dinamikasi va ijtimoiy rivojlanish vaziyati haqidagi qarashlari, D.B. Elkoninning psixik rivojlanishni davrlashtirish modeli hamda E. Eriksonning psixosotsial rivojlanish konsepsiyasi o‘zaro qiyoslanadi. Bolalik va o‘smirlikdagi tug‘ilish, bir yosh, uch yosh, maktabga kirish va o‘smirlik krizislarining psixologik mexanizmlari, shuningdek ilk kattalik, o‘rta yosh va keksalikdagi rivojlanish o‘tishlari yoritiladi. Maqolada “krizis” tushunchasini patologik holat bilan aynanlashtirmaslik, uni rivojlanish vazifalari, ijtimoiy rollar, identiklik va shaxsning o‘zini boshqarish tizimidagi qayta qurilishlar bilan bog‘liq jarayon sifatida talqin qilish zarurligi asoslanadi. Nazariy tahlil natijasida yosh krizislarini tushuntiruvchi “ziddiyat - qayta qurilish - yangi psixologik shakllanish - moslashuv” modeli taklif etiladi. Natijalar psixologik maslahat, pedagogik kuzatuv va yoshga mos profilaktik yordamni tashkil etishda qo‘llanishi mumkin.
References
Виготский, Л. С. Собрание сочинений: В 6 т. T. 4. Детская психология. - Москва: Педагогика, 1984.
Элконин, Д.Б. Избранные психологические труды. - Москва: Педагогика, 1989.
Erikson, E. H. Childhood and Society. - New York: W. W. Norton & Company, 1993.
Nishanova, Z. T., Alimova, G. K. Rivojlanish psixologiyasi. Pedagogik psixologiya. - Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2014.
G‘oziyev, E. G‘. Ontogenez psixologiyasi. - Toshkent: Noshir, 2010.
Craig, G. J., Baucum, D. Human Development. 9th ed. - Prentice Hall, 2002.
Arnett, J. J. Emerging adulthood: A theory of development from the late teens through the twenties // American Psychologist. - 2000. - Vol. 55, No. 5. - P. 469-480. DOI: 10.1037/0003-066X.55.5.469.
Arnett, J. J., Žukauskienė, R., Sugimura, K. The new life stage of emerging adulthood at ages 18-29 years: implications for mental health // The Lancet Psychiatry. - 2014. - Vol. 1, No. 7. - P. 569-576. DOI: 10.1016/S2215-0366(14)00080-7.
Lachman, M. E., Spiro, A., Charles, S. T., Neupert, S. D. (eds.). APA Handbook of Adult Development and Aging. - Washington, DC: American Psychological Association, 2026.
Hasyim, F. F., Setyowibowo, H., Purba, F. D. Factors Contributing to Quarter Life Crisis on Early Adulthood: A Systematic Literature Review // Psychology Research and Behavior Management. - 2024. - Vol. 17. - P. 1-12. DOI: 10.2147/PRBM.S438866.
Miyake, J. P., Barbosa, A. C., dos Santos, V. C., et al. Manifestations of Psychological Distress in Emerging Adults Experiencing Quarter-life Crisis: a Systematic Review // European Psychiatry. - 2026. - Vol. 69, Suppl. 1. DOI: 10.1192/j.eurpsy.2026.10460.